ایران در منطقه­ی معتدله­ی خشک شمالی و در عرض متوسط روی کره زمین در ناحیه­ی جنب استوایی و استوایی قرار دارد. همین موقع جغرافیایی با دوری از دریاهای بزرگ، به ویژه جریانات هوایی موجب شده است تا آب و هوای ایران خشک و بَری باشد، اما به سبب وسعت بسیار و وجود عوارض گوناگون طبیعی مانند ارتفاعات بلند در شمال و مغرب و پستی­های وسیع، چون دشت­های مرکزی در داخل فلات و افزون بر آن، مجاورت دریای مازندران و خلیج فارس و اقیانوس هند ـ که هریک از این افق­ها، اقلیمی جداگانه می‌سازند، ایران از اقلیم مختلف و آب و هوای متنوع برخوردار است.
ایران فلاتی مرتفع، نزدیک به دشت­های وسیع آسیا که ارتفاع متوسط آن حدود 1200 متر از سطح دریاست. وضع چین‌خوردگی­ها و ارتفاعات که بلندی برخی از آن­ها از 4 هزار متر بیشتر است و وجود دریاهای شمال و جنوب که دور از نواحی مرکزی قرار دارند، به ویژه وضع قرار گرفتن کوه­ها که بر گرد ایران حلقه زده‌اند این کشور را از جمله کشورهای نادر جهان قرار داده است که می‌توان در آن انواع آب و هوا را شاهد بود.

ارتفاع کوه­های ایران بقدری بلند است که از تأثیر بادهای مرطوب دریای مازندران، دریای مدیترانه و خلیج فارس در نواحی داخلی ایران جلوگیری می‌کند. به همین سبب، دامنه‌های خارجی این کوه­ها دارای آب و هوای مرطوب بوده و دامنه‌های داخلی آن خشک است. در کرانه‌های جنوبی دریای مازندران، آب و هوا معتدل و میزان بارندگی آن به ویژه در سواحل غربی گیلان بیشتر از دیگر نقاط است.
مقدار متوسط گرمای سالانه در حدود 18 درجه سانتیگراد است. آب و هوای قسمت غربی کشور مدیترانه‌ای است و در نواحی جنوبی آن، آب و هوای نیمه صحرایی گرم نیز بر آن تأثیر می‌گذارد. در این نواحی، تابستان­ها با گرمای سختی در دره‌ها و هوای معتدل در ارتفاعات همراه بوده و در زمستان­ها هوای معتدل در دره‌ها و سرمای سخت در ارتفاعات حکمفرماست.

در نواحی جنوبی، با وجود هوای مرطوبی که در سرتاسر این منطقه حاکم است، میزان حرارت بالاست، به طوری که حداکثر گرما در خوزستان به 54 درجه سانتیگراد نیز می‌رسد. از ویژگی­های این ناحیه تابستان­های گرم و زمستان­های معتدل است و اختلاف درجه حرارت در فصول مختلف و شب و روز زیاد نیست. به سبب وجود کوه­های البرز در شمال و رشته کوه­های ابرسن در غرب کشور، نواحی داخلی فلات ایران دارای آب و هوای خشک و بیابانی است. با توجه به مطالب بالا، سه نوع آب و هوا به طور کلی در ایران دیده می‌شود :
آب و هوای بیابانی و نیمه بیابانی، آب و هوای معتدل کوهستانی و آب و هوای معتدل مازندرانی.

  به نام خدا
    يكي از عوامل مهم زندگي انسان آب و هوا است. از اين رو، جغرافيدانان همواره به عنوان يكي از اجزاي اصلي چشم انداز جغرافيايي، به آن نگاه مي كنند. آن ها مطالعه ويژگي هاي آب و هوا را به صورت علمي و دقيق در محدوده خويش قرار داده اند تا جايي كه امروزه آب و هواشناسي، به صورت يك رشته كاملاً محرز علمي درآمده است.
    وضعيت هوا كه تحت تأثير عواملي مانند دما، رطوبت، فشار، ابرناكي، تابش و باد است (علائم سينوپتيكي) درزندگي روزانه تأثير دارد؛ ولي عاملي كه مهم تر است حاكميت يكي از اين عوامل است كه وضع هوا را مشخص مي كند. مثلاً مي گوييم امروز هوا سرداست، امروز هوا گرم است، يعني دراين وضع و شرايط سرد بودن هوا، كاهش درجه دماي هوا حاكميت بيشتري داشته، در صورتي كه در هواي سرد، باد، ابر و رطوبت نيز وجود داشته است. دررابطه با آب وهواي ايران مي توان گفت كه به طور كلي كشور ايران تحت تأثير دو عامل قرار دارد.
    عوامل محلي
    به عواملي گفته مي شود كه در كشور ايران موجود و خاص جغرافيايي اين كشور است و از سالي به سال ديگر تغيير نمي كند. مانند عرض جغرافيايي هر مكان، ضخامت جو در هر مكان، زاويه تابش خورشيد و يا پوشش سطحي زمين.
    عوامل بيروني
    كه عبارتند از آنهايي كه در كشور ايران وجود ندارند و از بيرون وارد ايران شده و اقليم ايران را كنترل مي كنند. مانند فرابا سيبري، بادهاي غربي گرماي صحراي عربستان و سيكلون هاي مديترانه اي غيره...
    حال هر يك از عوامل را بررسي كرده، تأثير آن را در رابطه با آب و هوا بررسي مي كنيم.
    عوامل محلي
    (مقدار تابش) كه در هر مكان بستگي به عرض جغرافيايي و جهت ناهمواري ها دارد. هر چقدر از جنوب ايران به طرف شمال ايران مدنظر باشد، زاويه تابش كمتر و مايل تر، ولي مدت تابش بيشتر مي شود. پس نتيجه مي گيريم در صورتي كه عوامل كنترل كننده اقليم ايران مدنظر نباشد، در طول سال معمولاً جنوب ايران به طرف شمال ايران، از مقدارتابش كاسته مي شود. موضوع مهم ديگر مربوط به مدت تابش است كه در اين رابطه مي توان گفت: مدت تابش در هر منطقه با عرض جغرافيايي منطقه رابطه مستقيم دارد. مثلاً در تابستان و اواخر بهار و يا اوايل فصل پائيز از نظر مدت زمان انرژي رسيده به سطح زمين، بيشترين مقدار را مي توانيم داشته باشيم.
    جو زمين و عوامل مهم آن
    تركيبات جو زمين، آئروسل، بخار آب و ضخامت جو در جذب انرژي خورشيد در اتمسفر و پراكندگي آن و انرژي برگشتي به شدت تأثير دارد.
    ناهمواري ها
    به دو صورت عمل مي كنند: الف) به صورت سد يا موانع، مانند رشته كوه البرز و زاگرس، ب) با افزايش ارتفاع، باعث تغييرات در ميزان دما و فشار مي شوند. افزايش ارتفاع مي تواند باعث كاهش درجه حرارت دما در هر ۱۰۰۰ متر ۶ درجه سانتيگراد شود و علاوه بر آن كم شدن ضخامت جو، باعث كاهش فشار و يا ناهمواري ها باعث كاناليزه شدن هوا گردد. اختلاف فشاري كه معمولاً ميان مناطق مرتفع و مناطق پست مجاور وجود دارد، باعث ايجاد بادهاي باران محلي مانند بادهاي صد و بيست روزه سيستان كه در دوره گرم سال از ارتفاعات شمال شرق ايران به سرزمين هاي جنوب شرقي ايران مي وزد مي شود و اين باد با تغيير فشار در زمستان از بين مي رود.
    پوشش گياهي
    يكي ديگر از عوامل مؤثر بر اقليم هر مكان پوشش گياهي است كه معمولاً با عنوان آلبدو نمايان مي شود و از انعكاس تابشي خورشيد از پديده هاي پوشاننده سطح زمين مانند درختان، ماسه زارها و... به وجود مي آيد. مثلاً زمين هاي ماسه اي داراي آلبدوي زيادي هستند و گرماي ويژه كمتري دارند و زودتر گرم مي شوند و زود گرماي اضافي را به محيط پس مي دهند و يا درختان و يا مناطق جنگلي شمال ايران آلبدوي كمتري دارند، اما به دليل تبخير و تعرق زياد جنگل ها خنك تر از مناطق اطراف خود هستند، چون گرماي ويژه درخت زياد است يعني گرماي بيشتري جذب مي كند و باعث تبخير مي شود و هوا را خنك تر مي كند.
    عوامل بيروني اثرگذار در اقليم ايران
    ۱) تأثير سرزمين هاي دوردست بر اقليم ايران مانند مناطق كم فشار سودان كه در بارش هاي جنوب غرب ايران منشأ حرارتي و سيستم باران زا در دوره سرد سال به شمار مي رود.
    ۲) تأثير همسايه ها بر اقليم ايران مانند مناطق كم فشار پاكستان كه در اثر بخار آب خليج بنگال كه در دوره گرم سال در امتداد دامنه هاي جنوبي هيماليا وارد ايران مي شود و موجب ريزش باران هاي موسمي در فصل گرم مي شود و ما اغلب شاهد سيل در جنوب شرقي ايران در فصل گرم هستيم كه ناشي از اين سيستم است.
    ۳) تأثير گردش عمومي هوا يا گردش سياره اي كه در اثر گردش وضعي زمين و در نتيجه يكسان نتابيدن خورشيد باعث به وجود آمدن سلول هوايي (هدلي) و(رزباي) در منطقه حاره و قطب مي شود و از طرفي گردش زمين باعث جابه جايي هوا از منطقه استوا به طرف قطب و از منطقه قطب به طرف استوا مي شود كه نتيجه اين جابه جايي به وجود آمدن مناطق پرفشار وكم فشار در سطح كره زمين و حاصل آن به وجود آمدن بادهاي بسامان و غربي و جبهه رودباد قطبي و پرفشار جنب حاره و با پديده غالب فصول گرم رودباد جنب حاره و يا كمربند همگرايي حاره اي مي شود كه هر يك به صورت جداگانه بر اقليم ايران در فصول مختلف تأثيرگذارند.